Samsun, Karadeniz’in kıyısında yalnızca dalgalarla değil, sessiz vedalarla da yaşar. Bu şehir uzun zamandır göç alan değil; daha çok göç vererek eksilen bir şehir. Gidenlerin ardında bıraktığı boşluk, yalnızca nüfus tablolarında değil; sokakların sesinde, kahvehanelerin tenhalaşmasında ve aile sofralarındaki eksilen sandalyelerde hissedilir.
Cumhuriyetin erken dönemlerinde bir liman kenti olmanın sağladığı canlılık, Samsun’u bölgesel bir merkez hâline getirmişti. Tarım, tütün, sanayi ve ulaşım ağları şehre bir çekim gücü kazandırıyordu. Ancak 1980 sonrası Türkiye’nin ekonomik ve mekânsal dönüşümü, Samsun’un da yönünü değiştirdi. Sanayi ve istihdam büyük metropollerde yoğunlaşırken, Samsun yavaş yavaş gençlerini uğurlayan bir şehir kimliğine büründü.
Bugün Samsun’da göç, çoğu zaman bireysel bir tercih değil; zorunlu bir yönelimdir. Üniversiteyi kazanıp giden gençlerin önemli bir kısmı geri dönmez. Çünkü şehir, eğitimli nüfusu tutacak nitelikli iş alanlarını üretmekte zorlanır. Böylece Samsun, kendi yetiştirdiği insan kaynağını başka şehirlerin büyümesine tahsis eden bir geçiş durağına dönüşür.
Bu süreci en iyi haritalar değil, semtler anlatır. Samsun’da göç, rakamlardan önce mekânlarda yaşanır. Şehrin kalbi sayılan İlkadım, uzun yıllar Samsun’un idari ve ticari merkeziydi. Bugün ise İlkadım sokaklarında dolaşanlar, belirgin bir yorgunluk hissiyle karşılaşır. Gençler buradan geçer ama burada durmaz. Üniversiteyi kazananın, iş arayanın ya da yeni bir hayat kurmak isteyenin yolu İlkadım’dan geçer; fakat yönü çoğu zaman Samsun dışınadır. İlkadım artık bir başlangıç noktası değil, bir geçiş koridoru gibidir.
Çiftlik Caddesi bu dönüşümün en görünür mekânlarından biridir. Bir dönem Samsun’un sosyal hafızasında özel bir yere sahip olan bu cadde, bugün sürekli el değiştiren dükkânlar ve kısa ömürlü işletmelerle anılır. Buradaki değişim yalnızca ticari değildir; şehirle kurulan ilişkinin geçicileşmesidir. Merkez olmak artık tutmaya yetmemektedir.
56’lar ve benzeri mahalleler ise Samsun’un iç göç hikâyesini anlatır. Kırsaldan gelenler için bir tutunma alanı olan bu bölgelerde yetişen kuşaklar, çoğu zaman bu mahallelere sığmayan hayaller kurar. Eğitim ve istihdam imkânlarının sınırlılığı, bu semtleri göçü durduran değil; yeniden üreten mekânlara dönüştürür.
Atakum ise göçün umutla başlayan yüzünü temsil eder. Sahil, üniversite, kafeler ve yeni konutlar… Atakum, gençler için Samsun’un “kalınabilir” yüzü olarak görülür. Ancak bu umut çoğu zaman yarım kalır. Üniversite biter, iş bulunamaz ve Atakum’da kurulan hayat başka bir şehrin yoluna düşer. Sahil boyunca yapılan yürüyüşler, bir süre sonra vedaya dönüşür.
Bu tablo yalnızca bir hissiyat değildir. TÜİK verileri de Samsun’un uzun süredir net göç veren iller arasında yer aldığını gösterir. Göç edenlerin büyük bölümü 15–34 yaş aralığındadır. Yani mesele sadece nüfus kaybı değil; doğrudan doğruya gelecek kaybıdır. İlçe bazlı veriler, İlkadım’da nüfusun durağanlaştığını, Atakum’da ise artan genç ve eğitimli nüfusun mezuniyet sonrası şehir dışına yöneldiğini ortaya koyar. Atakum bu anlamda bir çekim merkezinden çok, şehir dışına açılan son eşik gibidir.
Samsun’un ilçeleri de bu hikâyeden bağımsız değildir. Çarşamba ve Bafra gibi ilçelerde göç, kuşaklar arası bir norm hâline gelmiştir. Gençler için “gitmek” sıradan bir gelecek planına dönüşürken, kalan nüfus giderek yaşlanmaktadır.
Bütün bu tablo, Samsun’da göçün geçici bir dalgalanma değil; yapısal bir süreklilik olduğunu gösterir. Göç, semtleri dönüştürür, merkezleri zayıflatır ve şehir aidiyetini aşındırır. Bu nedenle Samsun’un temel meselesi göçü tamamen durdurmak değil; gitmeyi tek seçenek olmaktan çıkarmaktır.
Samsun, gidenleriyle bağını koparan bir şehir değildir. İstanbul’da, Ankara’da, İzmir’de güçlü bir Samsunlu diasporası vardır.Bu insanlar memleketle bağını tamamen kesmez; yaz aylarında geri döner, düğününü burada yapar, cenazesinde burada olur. Ancak bu dönüşler kalıcı değildir; daha çok bir hatırlama ve özlem biçimidir. Samsun, bu yönüyle, insanlarını gönderen ama kendisi yerinde sayan bir şehir görüntüsü verir.
Bugün asıl soru şudur: Samsun göç vermeye mahkûm mudur? Elbette hayır. Ancak bunun için şehrin yalnızca coğrafi değil, zihinsel olarak da merkez olmayı yeniden düşünmesi gerekir. Nitelikli istihdam, kültürel üretim alanları, gençlere gelecek vadeden yaşam pratikleri oluşturulmadan göç tersine çevrilemez.
Samsun, gidenleriyle var olan bir şehir. Ama bir şehrin asıl gücü, uğurladıklarıyla değil; tutabildikleriyle ölçülür.Samsun’un da artık gidenlerini anlatan yazılardan çok, kalanları için nasıl bir gelecek kuracağını konuşmaya ihtiyacı var. Aksi hâlde bu şehir, gidenlerin anılarında büyüyen; kalanların ise giderek daralan hayatlar yaşadığı bir yer olmaya devam edecektir.
