Ramazan ayının manevi iklimini ve bayramların sıcaklığını geride bırakırken, hayat yeniden kendi akışına dönüyor. Paylaşmanın, bir arada olmanın ve aynı sofrada buluşmanın yoğunlaştığı bu özel zaman dilimi, bize aslında çok temel bir gerçeği hatırlatır: İnsan, ancak birlikteyken anlam kazanır. Ne var ki gündelik hayatın hızına yeniden kapıldığımızda, bu birlikteliğin hangi zemin üzerinde kurulduğunu çoğu zaman gözden kaçırırız. Modernleşmenin ürettiği en dikkat çekici sorun alanlarından biri de burada ortaya çıkar: ilişkilerin zayıflaması ve aile içi etkileşimin giderek seyrekleşmesi. Bu nedenle, içinde yaşadığımız mekânların aile hayatı üzerindeki etkisini yeniden düşünmek gerekir.
Modernleşme çoğu zaman yüksek binalar, daralan sokaklar ve küçülen evlerle kendini gösterir. Oysa asıl değişim betonun içinde değil, o betonun içinde yaşayan insanların ilişkilerinde yaşanır. Ailenin güçlenmesi konuşulurken çoğu zaman değerlerden, iletişimden, eğitimden söz edilir; fakat gözden kaçan önemli bir unsur vardır: mekân. Çünkü mekân yalnızca yaşanılan yer değil, aynı zamanda ilişkilerin kurulduğu ve biçimlendiği alandır.
Geleneksel Türk aile yapısında ev, sadece barınma ihtiyacını karşılayan bir yapı değildir. Avlusu, sofa denilen ortak alanı, birlikte yenilen sofralarıyla ev; aile bireylerini bir arada tutan doğal bir merkezdir. Aynı çatı altında yaşamak, yalnızca fiziksel bir birliktelik değil; gündelik temasların, karşılaşmaların ve paylaşımların sürekliliğini ifade ederdi. Mekân, ilişkiyi zorlamaz; kendiliğinden üretirdi.
Kentleşme süreciyle birlikte bu yapı hızla değişti. Önce müstakil evlerin yerini apartman daireleri aldı. Ortak avlular kayboldu, kapı önleri sessizleşti. Aynı evin içinde bile bireyler, kendi odalarına çekilmeye başladı. Bağımsız odalar, mahremiyet kadar mesafeyi de beraberinde getirdi. Aile bireyleri aynı evde yaşasa da farklı dünyalarda var olmaya başladı.
Bugün ise bu mesafe daha da derinleşmiş durumda. 1+1, stüdyo daireler, tek kişilik yaşam alanları modern hayatın konforlu çözümleri olarak sunuluyor. Artık yalnızca odalar değil, evler de ayrışıyor. Aynı aileye mensup bireyler, farklı dairelerde, hatta farklı sitelerde yaşamayı olağan kabul ediyor. Birlikte yaşamak, geçici bir evreye; ayrı yaşamak ise norm hâline geliyor.
Bu durum, ZygmuntBauman’ın “bireyselleşmiş toplum” tespitini hatırlatıyor. Bauman’a göre modern toplum, bireyi özgürleştirdiğini iddia ederken onu aynı zamanda yalnızlaştırır. Sorumluluklar bireyselleşir, ilişkiler gevşer, bağlar geçici hâle gelir. Mekân da bu sürecin sessiz ama etkili bir aracıdır. Küçülen evler, daralan ortak alanlar ve kişisel yaşam vurgusu; toplumsal bağları da küçültür.
Aile içi bağların zayıflaması yalnızca iletişim eksikliğiyle açıklanamaz. Birlikte geçirilen zamanın azalması, ortak alanların yokluğu ve sürekli ayrışmayı teşvik eden mekânsal düzen, aileyi bir arada tutan görünmez bağları aşındırır. Aynı evde bile karşılaşmayan bireylerin, aynı hayatı paylaşması giderek zorlaşır.
Modernleşmenin işareti olarak sunulan bu mekânsal dönüşüm, aslında aileyi sessizce dönüştürmektedir. Konfor artarken temas azalmakta; hız kazanılırken derinlik kaybolmaktadır. Aile, bir “birliktelik alanı” olmaktan çıkıp, bireylerin günün sonunda uğradığı geçici bir durak hâline gelmektedir.
Belki de artık aileyi güçlendirmek için yalnızca değerleri değil, duvarları da yeniden düşünmek gerekiyor. Ortak yaşam alanlarını artıran, karşılaşmayı teşvik eden, birlikte olmayı kolaylaştıran mekân tasarımları olmadan güçlü aile yapısından söz etmek zorlaşıyor. Çünkü mekân, yalnızca içinde yaşadığımız yer değil; nasıl yaşayacağımızı da belirleyen sessiz bir öğretmendir.
Modern hayat bireyi öne çıkarırken, aileyi geride bırakmamalıdır. Aksi hâlde büyüyen şehirlerin içinde, giderek küçülen hayatlar yaşamaya devam ederiz.
Çok doğru tespitler diğer yazılarınız gibi bunuda sonuna kadar okuduk sonraki yazınızı bekliyoruz hocam emeğinize kaleminize sağlık