Geçtiğimiz hafta, Şanlıurfa ve Kahramanmaraş’ta yaşanan ve çocukların da doğrudan içinde yer aldığı acı olaylar, yalnızca yüreğimizi sızlatmakla kalmadı; aynı zamanda bizi kendi aynımızla yüzleşmeye mecbur bıraktı. Zira bir toplumda çocuklar ya masumiyetin en saf hâlini temsil eder ya da o toplumun derinlerinde biriken kırılmaların en görünür ifadesine dönüşür. Bugün karşı karşıya olduğumuz manzara, ikinci ihtimalin artık görmezden gelinemeyecek kadar belirginleştiğini düşündürmektedir.
Bu hadiseler, bize sadece “ne oldu?” sorusunu değil, belki daha önemlisi “nasıl bu noktaya gelindi?” sorusunu sordurmaktadır. Çünkü bir çocuğun dahil olduğu her olay, aslında o çocuğun içinde büyüdüğü dünyanın izlerini taşır. Aileden okula, sokaktan dijital mecralara kadar uzanan geniş bir etki alanı, çocuğun kimliğini sessizce inşa eder.Çünkü bir toplumda çocukların yönü, aslında o toplumun geleceğinin yönüdür.
Karşımızdaki manzara, bizi şu soruyla yüzleşmeye zorlamaktadır: Biz, çocuklarımızı nasıl bir kültürel iklim içinde yetiştiriyoruz? Onları yalnızca bireysel başarıya odaklanan bir sistemin parçası mı kılıyoruz, yoksa köklü bir medeniyetin taşıyıcısı olarak mı görüyoruz?
Türk kültüründe çocuk, yalnızca ailenin geleceği değil; toplumun kendisidir. Tarih boyunca Türkler için çocuk, korunması gereken pasif bir varlıktan ziyade, yetiştirilmesi gereken aktif bir emanettir. Bu anlayış, Türk toplumunun çocuğa yüklediği değerin hem duygusal hem de toplumsal boyutlarını belirlemiştir.
Orta Asya Türk topluluklarında çocuk, doğduğu andan itibaren topluluğun bir parçası olarak kabul edilirdi. Çocuğun doğumu yalnızca aileyi değil, oba ve boyu ilgilendirirdi. Ad verme törenleri, ilk at binme, ok atma gibi ritüeller; çocuğun toplumsal hayata kademeli olarak dahil edilmesinin simgeleriydi. Bu yönüyle çocuk, erken yaşlardan itibaren sorumlulukla tanıştırılır, fakat bu sorumluluk baskıya değil aidiyete dayanırdı.
Türk kültüründe çocuğa yüklenen anlam, “emanet” kavramı etrafında şekillenmiştir. Ancak bu emanet, edilgen bir korumayı değil; bilinçli bir yetiştirme sorumluluğunu ifade eder. Atasözleri ve deyimler bile bu yaklaşımı yansıtır: “Ağaç yaşken eğilir” sözü, çocuğun eğitilebilirliğini vurgularken; sevgi ve disiplinin birlikte ele alınması gerektiğine işaret eder.
İslamiyet’in kabulüyle birlikte bu kültürel yaklaşım yeni bir ahlaki çerçeve kazanmıştır. Çocuk, Allah’ın bir lütfu olarak görülmüş; kız ve erkek çocuk ayrımı reddedilmiştir. Eğitim, merhamet ve adalet kavramları ön plana çıkmıştır. Osmanlı toplumunda sıbyan mektepleri, vakıflar aracılığıyla çocuklara ücretsiz eğitim ve bakım sunmuş; yetim çocuklar için özel kurumlar oluşturulmuştur. Bu durum, çocuğun yalnızca aileye değil, topluma da ait bir değer olarak görüldüğünü gösterir.
Batı toplumlarıyla mukayese edildiğinde bu yaklaşım daha belirgin hâle gelir. Orta Çağ Avrupa’sında çocuk, uzun süre “küçük yetişkin” olarak kabul edilmiş; çocukluğun kendine özgü bir evre olduğu geç fark edilmiştir. Sanayi Devrimi ile birlikte çocuk emeği yaygınlaşmış, çocuklar fabrikalarda ağır şartlarda çalıştırılmıştır. Buna karşın Türk-İslam toplumlarında çocuk emeği daha çok meslek öğrenme ve usta-çırak ilişkisi içinde değerlendirilmiş; temel ihtiyaçların karşılanması esas alınmıştır.
Diğer İslam toplumlarıyla kıyaslandığında ise Türk kültürünün daha pratik ve toplumsal bir çocuk algısına sahip olduğu görülür. Bazı coğrafyalarda çocuk, daha çok aile onurunun veya soyun sembolü olarak ele alınırken; Türk kültüründe çocuk, bireysel yetenekleriyle öne çıkan bir varlık olarak değerlendirilmiştir. Tarihte kadın hükümdarların, genç yaşta devlet görevine hazırlanan şehzadelerin ve ilim yoluna erken yaşta giren âlimlerin varlığı, bu yaklaşımın göstergesidir.
Modernleşme süreci, Türk toplumunda çocuk algısını dönüştürmüş; eğitim merkezli bir çocukluk anlayışını güçlendirmiştir. Bugün çocuk, artık yalnızca aile içinde değil; hukuk, eğitim ve sosyal politika alanlarında da korunması gereken bir özne olarak kabul edilmektedir. Ancak geleneksel kültürdeki “çocuğu merkeze alan” yaklaşım, hâlâ canlılığını korumaktadır.
Sonuç olarak Türk kültüründe çocuk, soyun devamını sağlayan bir unsurdan ibaret değildir; kültürün taşıyıcısı, toplumun istikameti ve geleceğin inşa edicisidir. Dün olduğu gibi bugün de çocuk, kendiliğinden şekillenen bir varlık değil, içinde yetiştiği dünyanın aynasıdır. Bu nedenle mesele, çocukları korumanın ötesinde; onları hangi değerler, hangi anlam dünyası ve hangi sorumluluk bilinciyle yetiştirdiğimizi yeniden düşünmektir. Zira ihmal edilen her çocuk, aslında ihmal edilmiş bir gelecektir. Türk kültürünün asırlardır taşıdığı denge bize şunu hatırlatır: Çocuğu korumak kadar, onu hayata hazırlamak da bir medeniyet sorumluluğudur.
Bu bilinçle, çocuklara armağan edilmiş bir bayramın sahibi olan bir toplum olarak, 23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı’nı bir kutlamanın ötesinde anlamlandırmak gerekir. Bu vesileyle tüm çocuklarımızın bayramını kutluyor; daha adil, daha merhametli ve daha anlamlı bir dünyada büyüyebilmelerini diliyoruz. Unutulmamalıdır ki bir toplum, çocuklarına verdikleriyle değil; çocuklarında yaşattıklarıyla hatırlanır.
